O movemento veciñal foi, durante décadas, unha das ferramentas máis importantes para defender os barrios e mellorar a vida da cidadanía. Moitas das infraestruturas, servizos e avances que hoxe consideramos normais non apareceron por casualidade. Detrás deles houbo persoas que se organizaron, reclamaron e loitaron para que os seus barrios tivesen aquilo que merecían. Debemos recoñecer esa historia. Pero tamén debemos aceptar unha realidade: os barrios cambiaron e o movemento veciñal ten que cambiar con eles. Non podemos pretender afrontar os problemas do século XXI coas mesmas estruturas e coas mesmas formas de participación de hai décadas.
O primeiro reto é conseguir que as asociacións veciñais sexan novamente espazos de participación real. Necesitamos incorporar novas persoas, especialmente xente nova. Precisamos facilitar o relevo xeracional e abrir as portas das entidades a persoas que posiblemente non queiran formar parte dunha directiva, pero si están dispostas a colaborar nun proxecto concreto, nunha reivindicación ou nunha actividade. Tamén temos que recuperar a capacidade de reivindicar. Unha asociación veciñal debe dialogar coas administracións, pero tamén debe saber reclamar cando as respostas non chegan. Debe facer propostas, esixir compromisos e facer seguimento das actuacións públicas. E para iso necesitamos independencia.
As asociacións veciñais deben poder relacionarse con todas as administracións e con todas as forzas políticas sen converterse en instrumentos de ningunha delas. A nosa única dependencia debe ser coa veciñanza e co interese colectivo.
Outro dos grandes retos é a colaboración. Durante demasiado tempo, en determinados ámbitos, as entidades veciñais traballamos demasiado separadamente. Con frecuencia defendemos problemas que son comúns a varios barrios sen aproveitar toda a forza que poderiamos ter se actuásemos conxuntamente. Isto debe cambiar. Un movemento veciñal forte non significa que todas as asociacións teñan que pensar igual. Significa que somos capaces de poñernos de acordo naquilo que compartimos. A limpeza, a mobilidade, o transporte público, a vivenda, os equipamentos, os espazos verdes, a accesibilidade, a cultura ou a participación cidadá son asuntos que afectan a toda a sociedade. Por iso necesitamos máis cooperación e menos competición.
Pero o cambio máis importante probablemente sexa recuperar a relación coa veciñanza. As asociacións non poden vivir unicamente dentro dos seus locais. Hai que volver á rúa, escoitar, falar coa xente e coñecer directamente os problemas que existen nos barrios.
As redes sociais e as novas tecnoloxías poden axudarnos, pero non poden substituír o contacto humano. Unha asociación veciñal debe ser un lugar onde unha persoa poida achegarse e dicir: «Teño un problema e quero saber que podemos facer xuntos». Ese debería ser o verdadeiro sentido do asociacionismo. Por iso creo que non debemos ter medo á palabra cambio. Cambiar non significa esquecer o pasado. Significa aprender del. Significa respectar o traballo das persoas que nos precederon e, ao mesmo tempo, ter a valentía de facer as cousas doutra maneira cando a realidade así o esixe.
O movemento veciñal non está chamado a desaparecer. Ao contrario. Nunha sociedade na que cada vez é máis difícil sentirse parte dunha comunidade, as asociacións poden desempeñar un papel fundamental: crear comunidade, defender os dereitos colectivos e facer que a cidadanía teña voz.
Pero para iso necesitamos un movemento veciñal máis aberto, máis participativo, máis plural, máis independente e máis reivindicativo.
O futuro dos nosos barrios tamén depende da capacidade que teñamos para organizarnos.
E o futuro do movemento veciñal dependerá da nosa capacidade para entender que renovarse non é renunciar ao que fomos; é prepararnos para seguir sendo necesarios.
