O Campo da Leña da Coruña bailará ao son das pandeiretas este venres, 10 de xullo, a partir das 20.00 horas, co arranque do festival Serán d’aquí, unha iniciativa organizada pola Asociación Cultural Son d’aquí e que se estenderá até o domingo, 12 de xullo. O prato forte da primeira xornada vén de man de Xabier Díaz, un dos nomes propios da música de raíz galega. Tras unha traxectoria en solitario e participacións en grupos coma o xa estinguido Berrogüetto, o proxecto aCadaCanto e a actual colaboración coas Adufeiras de Salitre, o coruñés vén devolver o cariño recibido pola cidade herculina.
Toca na Coruña, e ademais nun contexto de barrio e de cultura popular coma é o Son d’aquí. Ten algo especial tocar na casa?
Tocar na casa sempre é especial. Sempre sinto o cariño da xente da Coruña, á que sempre lle estarei moi agradecido por esa incondicionalidade. As últimas visitas foron moi especiais, porque eu veño do movemento asociativo na Coruña e das agrupacións folclóricas. Pasei por Iar, no Castrillón, e logo en Xacarandaina botei uns anos que para min foron cruciais a nivel formativo e de entrar en contacto con xente moi interesante. Foi o meu primeiro contacto co mundo das recollidas, dos traballos de campo nas aldeas. Así que para min sempre é unha alegría participar das festas das asociacións culturais e de veciños, que son as que prenden a mecha dos pequenos e das pequenas que van participar do folclore.
Que lembranzas persoais ten das foliadas e desas festas populares na Coruña?
Teño as lembranzas imborrables. A miña participación nas agrupacións folclóricas sempre tiña ese compoñente. Nós, despois das nosas actuacións e dunha maneira casual, sempre acababamos tocando e bailando, xa fora despois de cear ou fora no bus, ou fora nunha pequena praza diante dunha terraza despois de tomar unha cervexa. Así que é algo tremendamente familiar. Non só iso, senón que este tipo de encontros son onde a música e o baile tradicional collen a súa dimensión verdadeira. Sei que non me vai custar moito traballo, agardo (ri) este venres que a xente se poña bailar, porque seguramente non os vou ter que convidar, coma noutras partes. Non encontro unha resonancia máis acaída ao propio feito de tocar que por parte do público haxa baile.
Que vai atopar quen se achegue ao Serán d’aquí?
Vai atopar unha sorte de resumo, un set que vén formándose ao longo de once anos e catro discos. Unha parte importante do set xa non é unha elección nosa, senón que pouco a pouco foi decantándose polo que a xente nos solicitaba. Haberá un pouco máis de atención ao último disco, Axúdame a sentir, que vai camiño de tres anos.
Axúdame a sentir nace dunha frase da súa avoa Obdulia. Que significa converter unha memoria familiar nun disco colectivo?
Si, coruñesa de Eirís, ademais. É unha sorte de tributo a unha muller tremendamente sabia, a pesares de non ter recibido case ningún tipo de formación, pero que como dicía Atahualpa Yupanqui, corría a sabedoría e a cultura polas súas veas. Era unha muller moi retranqueira, moi sabia no que atinxe a toda cultura popular, era capaz de reparar calquera tipo de ferida. Ocórrenseme tantas cousas… Era unha muller que gardaba unha memoria importante dos seus tempos nas aldeas no entorno de Arteixo.
Falando en feminino, o seu traballo pon en primeiro plano as mulleres que sostiveron a transmisión oral. Galiza recoñece abondo o seu labor?
Aquel primeiro soño que tiven hai xa moitos anos e despois tamén unha demanda que fomos poñendo entre todas, pouco a pouco foi collendo solidez até consolidarse o ano pasado e formalizarse dunha maneira máis socialmente compartida polo tema das Letras Galegas. Unha vella reclamación é que estas mulleres merecían un recoñecemento que non tiveron ata estes últimos 15 anos, aproximadamente. Porque nos anos 90 e 80 a música tradicional estaba vertebrada fundamentalmente pola gaita, e había un silencio demasiado grande sobre todas estas mulleres que transportaron unha parte importante do noso acervo e do noso cancioneiro, que viaxou na súa memoria.
Como transformou a súa música e o seu proxecto traballar coas Adufeiras de Salitre?
Dun xeito inesperado mutou totalmente algo que ía acontecer dun xeito determinado e que acabou acontecendo doutro moi diferente. E non soamente iso, senón que ademais se sostivo no tempo. Poido ter sido unha colaboración temporal dun disco, pero levamos catro e máis de dez anos xuntos. A valoración é que cambiou radicalmente o meu tránsito pola música de raíz para ben, ou polo menos eu estou moi contento de que fora así.
A miúdo fálase de recuperar a música de raíz. Pero vostede ten defendido que esta tradición non está morta, senón viva e transformándose.
Está cambiando a toda pastilla. E eu teño que celebralo, paréceme que é a mellor noticia que podemos recibir. O mellor que nos pode estar pasando é que Mondra, De Ninghures, Fillas de Cassandra, Tanxugueiras, etcétera, estean reescribindo novas páxinas coa súa propia impronta. Sería moi triste que estivéramos falando en clave nostálxica, así que eu o celebro moitísimo. Gábome de apreciar a todos estes mozos e querelos, e ademais creo que é un sentimento mutuo. Somos un país moi afortunado, porque podían abrazar as músicas máis urbanas pero non coas mans metidas na terra, e eles si o están facendo.
Ao respecto desta mestura de tradición e modernidade, a Coruña precisamente é unha cidade moi urbana, pero cunha forte memoria popular galega. Como dialogan estas dúas identidades na súa música?
Transitan dende a perspectiva dun coruñés do ano 69, que tivo unha viaxe marabillosa polas aldeas do país, coma se fora un personaxe de Julio Verne, e iso atravesoume. Sen ese impacto, non se entendería o que eu fago. Por outra banda, son un tipo que medrou escoitando a Milladoiro, a Fuxan os Ventos… Teño unha parte desa herdanza que me acompaña, que logo tivo a oportunidade de transitar Berrogüetto, Nova Galega de Danza, e estar con contemporáneos compartindo e aprendendo de xente moi talentosa. Eu son un melómano, escoito moita música, deste século e do anterior. Todas as artes son unha sorte de creación colectiva; todos estamos permanentemente escoitando as cousas que nos inflúen na nosa propia obra. Non sei se estar permanentemente falando de tradición e contemporaneidade é o máis axeitado; en realidade, eu fago a miña viaxe.
Notas diferenza entre o público coruñés e doutros lugares de Galiza ou mesmo de fóra dela?
Noto o cariño e o amor a un coruñés que pasou momentos importantes na cidade; a un coruñés que se cultivou en Xacarandaina, que se estreou con Berrogüetto no Teatro Rosalía de Castro e que recorda funcións marabillosas con Nova Galega de Danza no mesmo teatro, e que tivo a oportunidade de tocar na Praza de María Pita e sentir o cariño de toda a súa veciñanza e de toda a cidade. Sempre digo que me sinto moi querido pola xente da Coruña. Son, son un afortunado e sempre que vou, intento devolverlles dalgunha maneira ese cariño que sempre me demostraron.
